Kuşların peşinden koşarak gökyüzünde özgürce süzülmelerini izlemek çocukluğumuzun en güzel günleriydi. İçimizde hep “Acaba biz de bir gün uçabilir miyiz?” sorusu ve hevesiyle büyüdük. Bir keresinde alçaktan geçen bir kuş sürüsünü, evlere çarpacaklar korkusuyla arkadaşlarımla birlikte sesler çıkararak yukarı doğru kaldırmaya çalıştığımızı hiç unutmuyorum. Küçük kalplerimizle onları koruduğumuzu sanırken, aslında özgürlüğün ne kadar hassas bir şey olduğunu öğretiyordu hayat bize kimbilir.
Bir de çok güzel güvercinlerimiz vardı… Takla atan, gökyüzünde oyun oynar gibi süzülen o güzel o özel kabiliyetli kuşlarımız. Onları izlerken içimizde tarif edemediğimiz bir sevinç olurdu. Belki de o anlarda sadece kuşlara değil, hayata bakıyor, onu anlamlandırmaya çalışıyorduk. Sınır tanımayan bir hareket duygusuyla neşemiz ile birlikte zihnimizdeki gelişimimize ve bize olan katkısına.
Yıllar geçti… Gökyüzüne bakışımız belki değişti ama o his hiç kaybolmadı. Sadece yer değiştirdi. Çocukken kuşlarda gördüğümüz o sınırsızlık duygusu, bugün yaptığımız işlerde, kurduğumuz hayallerde ve inşa ettiğimiz yapılarda kendine yeni bir alan buldu.
Anlıyoruz ki yaratıcılık ve inovasyon da tıpkı uçmak gibi yeni bir özgürlük alanı tanımlıyor bize. Şirketler markalar ve fikirler de ancak özgür bir alanda var olabiliyor yapılan tüm çalışmalara önemli katkı sağlayabiliyor. Aslında hepsi kendi gökyüzünü arayan yapılar gibi yeni başarıların hedefiyle stratejilerini belirliyorlar.
Belki de en doğru soru şu:
Biz hâlâ gökyüzüne bakan o çocuklar mıyız, yoksa kendi çizdiğimiz sınırların içinde yürümeyi uçmak sanan yetişkinler mi?
Çocukken kuşların arkasından koşarken hissettiğimiz o şey, bugün markaların ve şirketlerin aradığı şeyle aynı: hareket edebilme özgürlüğü.
Tarih boyunca birçok felsefeci, aydınlanma düşünürleri ve önemli edebiyatçılar inanç veya otorite yerine sorgulayan aklı öne çıkararak düşünce özgürlüğünü (İyonya) ve ifade hakkını savunmuşlardır. Immanuel Kant, özgür düşünceyi “aklını kullanma cesareti” üzerinden tanımlarken; aydınlanmanın, insanın kendi aklını başkasının rehberliğine ihtiyaç duymadan kullanabilmeyi önemsemiş ve bunun altını çizmiştir. Voltaire ise özellikle ifade özgürlüğü ve hoşgörü üzerine yoğunlaşırken, ona göre bir insanın düşüncesi ne kadar yanlış olursa olsun, o düşünceyi ifade etme hakkının kutsal olması en önemli şeydi. Özgür düşüncenin öneminin altını çizenlerin aslında kafesin içinin değil, dışındaki yeniliklerin görülmesini önemsediklerini anlamlandırmak hiç de zor olmasa gerek.
Uçamayan şirketler veya tanımlayamadıkları görünmez alan
Tüm bu süreçte anladığımız ise zaman geçtikçe özgürlüğün, kendiliğinden kalıcı olmadığıdır. Şartların değişebildiğini, kimi zaman anlamını yitirebildiğini ancak korunması gereken, hatta bazen yeniden kazanılması gereken bir alan olarak görülmesi, yadsınamaz bir gerçek gibi ortadaydı.
Şu ana kadarki gözlemlerimin çıkardığı sonuçla şunu söyleyebilirim. Şirketler sahip oldukları potansiyeli bir “hareket alanı” olarak değil, korunması gereken bir “konfor alanı” olarak görüyorlar. Zamanla bu yaklaşım, yenilikten çok mevcut düzeni sürdürmeye odaklanan bir refleks geliştiriyor. Risk almaktan ziyade güvenli olanı tekrar etmek, yeni olanı denemek yerine bilinenin içinde kalmayı tercih ediyorlar. Böylece büyüme fikri, yerini istikrarı koruma kaygısına bırakıyor. .
Bu durum bize kafesin içinde güvenle duran ama uçmayı unutan bir kuş hissini vermiyor mu sizce? Dışarıdan bakıldığında her şey düzenli, kontrollü ve “güvende” görünür; ancak en büyük fırsatlar o kafesin dışında kalır. Farklı denemelerden uzak durdukça sadece büyüme değil, dönüşüm ihtimali de giderek zayıflar. Ve bir süre sonra asıl kayıp, risk almak değil; risk alabilecek kasın tamamen körelmesi olarak karşımıza çıkar. Aslında en büyük risk, uçma kapasitesini kaybetmek değil; uçabileceğini unutmaktır
Nokia markası örneğin. Bir dönem cep telefonunun tanımının karşılığıydı . Dayanıklılık, erişilebilirlik ve güven kavramlarının önemli rol belirleyicisiydi. Ancak akıllı telefon devrimi geldiğinde meselenin sadece telefon üretmek olmaktan çıkması; ekosistem kurmanın, yazılım geliştirmenin ve kullanıcı deneyiminin yeniden tanımlanmasını gerektiriyordu. Oysa Nokia’nın güçlü olduğu alan donanımdı. Ancak dünya artık yazılımın dünyasıydı. Şirket uzun süre kendi başarısının içinde kalmayı tercih etti. O başarı, aynı zamanda bir konfor alanına dönüştü. Ve o alanın dışındaki değişim, içeride yeterince hızlı karşılık bulamadı. Kaçınılmaz sonu yaşamak zorunda kaldı.
Diğer çarpıcı örneklerden birisi de Kodak’tır. Bir dönem fotoğrafçılığın neredeyse tanımıydı. İnsanların “anı yakalama” fikrini kurumsallaştıran dev bir yapıydı. İlginç olan şu: dijital fotoğraf teknolojisini aslında ilk geliştiren ekip de Kodak’ın içindeydi. Yani değişim kapıya gelmemişti; şirketin kendi içinden doğmuştu. Ama o dönem alınan kararlar, bu teknolojinin ana işe zarar vereceği endişesiyle geri planda tutulmasına yol açtı. Mevcut iş modeli çok güçlüydü, düzen çok oturmuştu. Risk almak yerine “olanı koruma” refleksi ağır bastı. Sonuçta dünya değişti, fotoğraf dijitale döndü ve Kodak, kendi icat ettiği geleceğin içinde geri kalarak beklenen sonu yaşadı.
Bu iki örnek aslında bize şunu çok net gösteriyor. Büyük şirketlerin çöküşü çoğu zaman “bilmemenin” değil, “bildiğini koruma isteğinin” sonucudur. Değişimi görmemek değil, gördüğü halde mevcut düzenin konforunu kaybetmemeyi şirket stratejisi olarak belirleyerek sürdürülebilir bir yapıyı oluşturma isteğidir. İşte bahsettiğimiz kafes tam da burada görünmez hissi oluşturur. Dışarıdan kimsenin zorlamadığı ama içeride giderek normalleşen bir sınır haline gelir.
Kendi coğrafyamızdaki iş yapma biçimlerimize baktığımızda da benzer bir kabul görmüşlük alanı olduğunu görmek zor değil. “Bilinen, ezber bozmayan” cümleler, çoğu zaman bir açıklama değil, bir teslimiyet biçimi haline gelir. Yani risk almak yerine onaylanmış yolları takip etmek, yeni olanı denemek yerine bilinenin güvenine sığınmak daha az sorgulanan bir tercih gibi görünür. Çünkü sistem, çoğu zaman farklı olanı değil, öngörülebilir olanı daha hızlı kabul eder.
Ama belki de asıl mesele burada başlıyor: bu sadece bireylerin ya da şirketlerin tercihi değil, aynı zamanda içinde bulunulan ortamın ürettiği bir refleks. Bazen yenilik denemek bir cesaret meselesi değil, bir maliyet meselesine dönüşür. Böylece insanlar ve kurumlar, farkında olmadan, uçabilecekleri bir gökyüzü olmasına rağmen, yere daha yakın ama daha “güvenli” bir tercihi seçmek zorunda kalırlar.
Alan daralıp, hareket etme cesareti kaybolursa, en güçlü kanatlar bile zamanla sadece birer hatıra olmaktan öteye gidemiyor. O yüzden bir markanın gerçek yolculuğu, büyümek değil; özgür kalabilmeyi başaracağı ölçüde derinleşmek olmlalıdır.
