Küresel ticaretin yeniden kodlandığı, gümrük tarifelerinin birer dış politika aracına dönüştüğü bir dönemde tarihten ders almamızın zamanıdır.
ABD Başkanı Donald Trump’ın gümrük tarifelerini ikide bir değiştirmesiyle başlayan süreçte artık dış ticaret bir matematik mühendisliği alanı haline geldi. Malların nerede üretildiği değil, nasıl ve kim için üretildiği daha önemli hale geldi. Tedarik zincirleri artık sadece bir lojistik meselesi değil, bir jeopolitik strateji uzmanlığı oldu.
Geçen hafta TEDAR’ın (Tedarik Zinciri Yönetimi Derneği) “ Gieleceği şekillendiren tedarik zinciri stratejileri” konferansında öğrendiğim; tıpkı 1838’de Osmanlı ile İngiltere arasında imzalanan Baltalimanı Anlaşması ve Bursa İpeği’nin hikayesi gibi… Bu örneği sunumunda anlatan BSH Ev Aletleri San. Tic. A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı Gökhan Sığın’a teşekkür ediyorum.
Bursa ipeğinden öğrendiklerimiz
Osmanlı’nın ipek merkezi Bursa’da, o dönemde binlerce dokuma tezgâhı vardı. El emeğiyle üretilen lüks kumaşlar, tüm Doğu Akdeniz’e ihraç edilirdi. Ancak Baltalimanı Anlaşması ile İngiltere’nin sanayi ürünü kumaşları, %5 gibi düşük bir gümrükle Osmanlı pazarını istila etti. Yerli tezgâhlar durdu. Üretim, ham madde ihracatına döndü.
Evet, tedarik zincirlerinin yönü değiştiğinde, bir şehrin, bir ülkenin kaderi değişebiliyor.
Bugün benzer hikayeleri farklı başlıklarla yaşıyoruz
Bugün adı Baltalimanı değil, adı RCEP… Bugün Bursa değil, adı Hanoi, Jakarta, Addis Ababa…
Konuyu açarsak: RCEP ile Çin, 15 Asya-Pasifik ülkesini düşük tarifelerle birleştirdi. Vietnam, Endonezya gibi ülkeler bu zincire entegre oldu. Ancak küçük üreticiler Çin mallarına karşı direnç gösteremedi.
ASEAN içi ticaret %7,9 artarken, dışarıyla ticaret %3’ün üzerinde azaldı. Türkiye gibi RCEP dışında kalan ülkeler, bu zincirden dışlanma riskiyle karşı karşıya.
LSE’ye göre bu, Türkiye için potansiyel %4,2 ihracat kaybı demek.
ABD’nin son gümrük hamlesi
ABD, Trump döneminde NAFTA’yı USMCA ile güncelledi. Otomotivde yerli üretim kotaları getirdi. Bu, Meksika’da montaj sanayisini zorladı ama ABD’nin iç üretimi %12 oranında arttı.
Bunun anlamı şu: Tedarik zincirleri artık yalnızca maliyet değil, stratejik egemenlik meselesidir.
Biz ne yapmalıyız?
Bugün Türkiye olarak benzer bir yol ayrımındayız.
Vestel’in Çin’e demiryolu bağlantılı buzdolabı sevkiyatı gibi örnekler umut verici. Ama yetmez.
Şimdi sormamız gereken şudur: Yüksek katma değerli üretimi nasıl genişletiriz? Daha akıllı tedarik zincirlerini nasıl kurarız? Ve en önemlisi, gümrük duvarları yükselirken biz hangi kapıdan gireceğiz?
Dijitalleşme: Yeni bir dil
Tedarik zinciri artık sayısal bir dil konuşuyor. Bugün bir Çinli tedarikçi, basit bir e-postayla tüm spesifikasyonları, maliyetleri, karbon ayak izini ve teslimat sürelerini tek dosyada sunabiliyor.
Eskiden bu analiz için aylarca danışmanlık alınırdı. Ancak bu “hız”, beraberinde büyük bir soruyu getiriyor:
Veri okuryazarlığımız yeterli mi? Tedarik zincirini yöneten yöneticilerimiz, artık veriyi yönetebiliyor mu?
Baltalimanı anlaşmasının bugünkü ismi: CBAM
Avrupa’nın 2026’da uygulamaya koyacağı Sınırda Karbon Düzenlemesi (CBAM), Türk ihracatçısı için yeni bir “gümrük duvarı” anlamına geliyor. Bu bir karbon vergisi değil, bir üretim tarzı tercihi.
Eğer verimli, düşük emisyonlu, dijital takipli bir tedarik zinciri kuramazsak; 20. yüzyılda kaçırdığımız sanayileşme trenini, bu kez “yeşil sanayi” başlığıyla kaçırabiliriz.
Stratejik öneriler
1- Bölgesel iş birlikleri: Türkiye’nin RCEP gibi mega anlaşmalara karşı kendi çevresinde Türk Devletleri, Afrika STA’ları, Orta Asya ortak yatırımları gibi stratejik alanları genişletmesi gerekiyor.
2- Yüksek katma değerli üretim: Tekstil, gıda ve çelik gibi geleneksel sektörlerin ötesine geçip, biyoteknoloji, savunma sanayi, yazılım ve enerji donanımları gibi alanlara odaklanmalıyız.
3- Veriye dayalı lojistik ve multi-sourcing: Her kriz, tedarik zincirlerini yeniden tanımlar. Covid pandemisi bunu gösterdi. Türkiye’nin hem Batı hem Doğu ile tedarik ağlarını entegre edebilecek çok merkezli bir altyapı kurması artık zorunlu.
Tarih tekerrür etmez, hatırlatır
Baltalimanı Anlaşması’nın hiçbir yerinde “Bursa ipeği bitecek” yazmıyordu. Ama sonuçta olan buydu. Bugün de hiçbir ticaret anlaşması “Türkiye’nin tekstilcisi zorlanacak” ya da “Çiftçiniz iflas edecek” demiyor. Ama bu olabilir.
Tarihten farkımız şu: Artık elimizde veri var, algoritma var, strateji var.
Ve belki en önemlisi: Ders alabileceğimiz kendi geçmişimiz var.
Unutmayın!..
Her büyük ticaret dönüşümünün ardında iki şey vardır: Ya biri bir şehre gelir… Ya da biri o şehirden ayrılır. Tıpkı ünlü romanların başında yazdığı gibi… Ve her ikisinin de yolu mutlaka tedarik zincirlerinden geçer.
